In een friese genealogie-discussiegroep vond ik de volgende briefwisseling.
AvdP was zo vriendelijk de drie bewuste boekjes te scannen, zodat u daar ook kennis van kunt nemen.



Via mijn oom heb ik drie drukwerkjes gekregen, die volgens mij aan het einde van de 18e eeuw vervaardigd zijn. Het betreffen de titels (voorbladen):
1. Het voor en tegen betrekkelijk de ondergaande verandering der grietenij het Bildt, nopens het stemmen van een edelman ten Landsdage. Benevens eenige aanmerkingen op den Brief van Bavavus over de vraage: Wat is een primier? enz. enz. In een Bildboersch gesprek, tusfchen Jan en Gerrit, andermaal overwogen. (28 pagina's) (klik hier, 14 * 150 kb)
2. Zamenspraak tusschen een Bildboer en een Harlinger, over de zaken van de Grieteny van het Bildt. Waarin het Caracter van den zo berugten Grietman Hans Willem Aylva (alias) de Goude Aylva, en deszelvs gedrag, mitsgaders het voorgevallene in de Grieteny van het Bildt by de laatste stemming in 't helderst dagligt gesteld word. (32 pagina's) (klik hier, 16 * 150 kb)
3. Brief van een Bildtboer aan zijn vriend te Leeuwarden. wegens het oefenen in den wapenhandel op het Bildt. (8 pagina's) (klik hier, 6 * 150 kb)
Weet iemand van jullie meer over deze drukwerkjes? Ik ben namelijk benieuwd door wie ze geschreven zijn en wat oorzaak/motivatie was om ze te schrijven en te laten drukken.

AvdP


Beste A,
Er lijkt zeer weinig over de auteurs bekend te zijn. Het zijn overigens vrij zeldzame werkjes: van de drie titels komt alleen de eerste twee voor in de Nederlandse Centrale Catalogus. Van de eerste titel is slechts één exemplaar bekend (Tresoar); van de tweede titel zijn twee exemplaren overgeleverd (Tresoar en UB UvA).

Bij de eerste titel, "Het voor en tegen", wordt in de NCC vermeld dat de auteur waarschijnlijk ene Corn. Wassenaar is. Het wordt gedateerd op circa 1782, maar dat klopt niet helemaal: circa 1783 (ja, ja) zou beter zijn. Met die "Brief van Bavavus" (lees: Batavus), waarop jouw eerste titel kennelijk een reactie is, wordt namelijk het volgende drukwerkje bedoeld: "De vraag; wat is een premier, dat nu zoo veel gerugt maakt, in de provintie van Friesland? In een gemeenzaame briev beantwoord". Het is in januari 1783 door Batavus (pseud. van Simon Stijl (1731-1804), arts en gelegenheidsdichter te Harlingen) geschreven. Jouw eerste titel zal dus ook wel uit 1783 dateren.

Er is bovendien sprake van "een Bildboersch gesprek, tusschen Jan en Gerrit", hetgeen sterk doet denken aan weer een andere titel: "Uitboezeming aengaende Jan en Gerrit, naarstige voorstanders der vaderlandsche vrijheid, noeste landbouwers en verdedigers van hunbnen grietman Jr. H. W. Baron van Aylva, zonder Jr. W. A. van Haren in Z. H. W. Gs. eere te kwetzen", ook uit 1783.

Er zijn trouwens nog een paar gesprekjes tussen Jan en Gerrit gepubliceerd (1784), waarvan er eentje uitgegeven is door de Leeuwardse drukker-boekverkoper en (volks)dichter Anne Jeltema (1727- 1803). Daarop is kennelijk weer een reactie gekomen, "Brief aan A. Jeltema, vervattende eenige aanmerkingen op het Bilkers aventpraatje tusschen Jan en Gerrit, voornaamelijk den wapenhandel op 't Bild betreffende", nota bene door Jeltema zelf gedrukt. (Het is dus nog de vraag of het hier om een echte brief gaat!) Ik zou dus niet op voorhand willen uitsluiten dat jouw eerste boekje misschien ook uit de stal van Jeltema komt.

Van de tweede titel vermeldt de NCC helaas geen auteur, en de derde titel komt zoals gezegd niet eens voor. Hopelijk heb je toch iets aan het bovenstaande.

Wat de inhoud van deze boekjes betreft kan ik je helaas niet veel vertellen. Om je te oriënteren over Friesland in deze woelige periode zou je dit standaardwerk eens kunnen raadplegen: "Geschiedenis van Friesland 1750-1995", onder red. van Johan Frieswijk (Leeuwarden 1998). Over die grietman van Het Bildt, Mr. H.W. baron van Aylva (1751-1827), zou je kunnen beginnen met A.J. van der Aa, "Biographisch Woordenboek der Nederlanden", p. 443-452 en "Nieuw Nederlandsch Biografisch Woordenboek", dl.VII, p. 58. Ook op de website van ons Parlement - want hij was ook lid van de Eerste Kamer - vind je wel iets. Zie www.parlement.com/9291000/biof/04102

EJM


Beste EJ,
Bedankt voor je uitvoerige antwoord. In het eerste boekje staat vermeld "Te bekoomen, te Leeuwarden bij Cabais en Jeltema, te Franeker Romar, Sneek Zeilftra, Dockum Brouwer, Harlingen Van der Plaats en Zweerus, en op 't Heerenveen bij Roorda; als mede te Amfsterdam bij Conradi, Leyden Luzac en Van Damme, 's Hage Bouvink, Rotterdam bij Nennet en Hake, Kraefft, enz". De naam Jeltema komt dus ook in dit rijtje voor. Overigens ben ik verbaasd dat een dergelijk boekwerkje blijkbaar op zoveel plaatsen -ook buiten Friesland- te verkrijgen was.

Het moeten zeker woelige tijden zijn geweest. Zo zaten er bij de boekjes ook een Leeuwarder Courant en een Friesche Courant, beiden van 11 februari 1797. Op de Friesche Courant staat met de hand geschreven "Dese moet blijve Van de gevangene op blokhuis" en in de krant staan twee verslagen van de Kollumer Oproer, waaronder een ooggetuige verslag. In de Leeuwarder Courant staat gek genoeg niets vermeld over de oproer (ik heb het tenminste niet zo gauw gevonden). Ik zal daarom in ieder geval het boek "Geschiedenis Friesland 1750-1995" raadplegen om wat meer over deze periode te weten te komen. Bedankt voor de tip

AvdP


Beste A,
Graag gedaan. Tja, verkrijgbaar bij 15 drukkers in den lande, en dan slechts één exemplaar overgeleverd in een openbare collectie! (Overigens is die "f" in "Zeilftra" en "tusfchen" geen f maar een alternatieve vorm van de s (de zgn. lange s); er staat dus gewoon "Zeilstra" en "tusschen".)

Misschien kun je via de website van Tresoar, zoekscherm: Friese documentatie, ook nog wel iets meer vinden, bijv. over Jeltema, Stijl, Wassenaar en Batavus (ik heb er zelf nog niet naar gekeken).

EJM


Beste allemaal, N.a.v. de vermeende schrijver Corn. Wassenaar dit. Ik weet vrijwel zeker dat het dan om Cornelis Barthouts Wassenaar, * 22.12.1743 St. Annaparochie., overl. na 1794 moet gaan. Hij studeerde aan de Franker hogeschool, promoveerde 19.5.1767 tot doctor in de rechten en vestigde zich als advocaat te St. Annaparochie. Hij was ook notaris daar, substituut ontvanger-generaal en dijksontvanger voor het Nieuw Bildt. C. Wassenaar, zelf gedacht van adellijke afkomst te zijn. Op zijn advocaat-verdiensten schijnt nog e.e.a. af te dingen te zijn, maar de politiek had zijn volle belangstelling. Hij is gevlucht naar Demarary in Suriname. In 1787 raakte hij -ondanks de voor hem voorspoedigie ontwikkelingen in de politiek - aan lager wal en had hij meer schulden dan bezit. Bron: De Friese Wassenaars, blz. 273 en 279.

NP


En terzijde: die vermeende afstamming van de Friese Wassenaars uit het bekende Hollandse adellijke geslacht Van Wassenaer berust geheel op fantasie. Zie het artikel van Kees Kuiken, 'Bonteman alias Wassenaar. Fictie en verbeelding van een 16de-eeuwse migrantenfamilie', in "De Nederlandsche Leeuw" jg. 118 (2001).

EJM


De verbinding met de adelijke Wassenaars wordt in onderstaand artikel als 'onwaarschijnlijk' beoordeeld. Dit in tegenspraak met het boek "De Friese Wassenaars 1400 - heden" LEEUWARDEN, the Netherlands - The town of Wassenaar is half a country away from the area in Northwestern Fryslân in where many carry a surname likely named after the South Holland place. From Fryslân, some namesakes emigrated to North America or moved elsewhere in the Netherlands. For years, many within the extended family believed that their ancestors were related to the Van Wassenaar clan which is part of Dutch nobility. A new study by historian Kees Kuiken and genealogist Aleid van Poelgeest tries to settle the lingering issue with the verdict: very unlikely. They traced the family’s origin back to a Willem Stevenszoon of Sassenheim whose name was found in a 1479 document. Willem rented land from the local monastery between 1494 and 1533. His son Cornelis while continuing the contract also found with his brothers Steven, Bartout and Klaas new opportunities in 1527 on the reclaimed soil of the Middelzee, an area of Fryslân known as de Bildt. Cornelis did well for himself in Northwestern Fryslân. Around 1600, his grandson Jan Bonteman rose to prominence as substitute mayor (grietman) and likely gave cause to confusion much later because of his seal which somewhat resembles the one of the Van Wassenaars and that of the Van Woudes, the lords of Warmond, a location near Sassenheim and Wassenaar. A document dating from 1566 which surfaced in 1905 acknowledges that Bonteman used the Van Wassenaar heraldic crest but it is now recognized that the accompanying terminology had been misconstrued a century ago. Genealogical data shows that the Frisian Wassenaars for decades kept close contacts with people in Leiden and vicinity, where until around 1600 they found marriage partners and had real estate dealings. Kuiken and Van Poelgeest recently published their research in the “Nederlandsche Leeuw,” a Dutch heraldry and genealogy magazine. Kuiken is a descendant of Willem Stevenszoon.
RV


www.bildtweb.nl voor allerhande Bildtse info